M Franz - Ocena aspektow militarnych powstan kozackich z lat 1591-1596 - страница 1

Страницы:
1  2 

Пересопнща (Итоги археологических исследований 1974-1991 гг.) // Материалы по археологии России. - M., 1995. - Вып. 2: Славянская археология 1990. Раннесредневековый город и его округа. -C. 58-66. 21. Шолом'янцев-Терсъкий В., Терський С. Про локалізацію княжої церкви у Пересопниці // Галицько-Волинська держава: передумови виникнення, історія, культура, традиції: Тези доп. — Львів, 1993. — C. 77— 78. 22. Cynkalowski A. Materialy do pradziejow Wolynia i Polesia Wolynskiego.Warszawa, 1961. — 265 s., XXXI tabl. 23. Hoczyk-Siwkowa St. Заметки о пространственном развитии западно-славянских городов в X—XIII вв.: Тезисы докладов польской делегации на V Международ­ном Конгрессе славянской археологии. Киев, 1985. — Warszawa, 1985. — S. 50—55. 24. Kunysz A. Kontakty handlowe Przemysla we wczesnym sredniowieczu // Rocznik Przemyski.— Przemysl, 1975. — T. XV—XVI.— S. 25. Rauhut L. Wczesnosredniowieczne materialy archeologiczne z terenow Ukrainy w Panstwowym Muzeum Archeologicznym w Warszawie // Materialy wczesnosredniowieczne.— 1960. —

Т. 5. — С. 231—259.

M. Franz

Instytut wojskowy Uniwersytetu Adama Mickiewicza, Poznan

OCENA ASPEKTOW MILITARNYCH POWSTAN KOZACKICH

Z LAT 1591-1596

© Franz M., 2008

Аналізуються військові аспекти козацьких повстань кінця XVI ст. The article analyzed of the Cossacks military aspects.

Koncowka XVI wieku to okres w ktorym Kozaczyzna Ukrainna jako spolecznosc militarna byla juz w pelni wyksztalcona. Pojawienie si? w 1569 roku pierwszego rejestru kozackiego na sluzbie Rzeczypospolitej oraz pozniejszy udzial posilkow kozackich w wyprawach Stefana Batorego byl dowodem, ze kozacy powinni byc traktowani jako realna sila zbrojna[1]. Jednakze po stronie Rzeczypospolitej wobec smierci krola Stefana Batorego i przej?cia tronu przez Zygmunta III waz? nie bylo nawet proby dostrzezenia takiego problemu. Krol od poczatku zaangazowany w kwestie polnocne, na ziemiach ukrainnych oczekiwal jedynie spokoju i nie prowokowania nowych konfliktow. Stad wszelka nadmierna aktywnosc starostow ukrainnych oraz Kozakow byla dla dworu bardzo niekorzystna. W tej sytuacji korzystna dotad dla Kozakow polityka Rzeczypospolitej zastapila niczym nie skrywana niech?c. Ta zmiana nastawienia panstwa polsko-litewskiego wobec Kozaczyzny, to jedna z fundamentalnych przyczyn skierowania si? jej aktywnosci wojennej przeciw Polsce.

Przyj?cie w 1569 roku, pod naciskiem krola Zygmunta II Augusta unii polsko-litewskiej w Lublinie spowodowalo proces szybkiego i masowego naplywu polskiej szlachty i magnaterii na tereny ukrainne. Rownoczesnie wraz z tym procesem post?powala kwestia kolonizacji tychze ziem[2]. Naplyw chlopstwa na ziemie ukrainne w drugiej polowie XVI wieku, wiedzionych tu dlugimi okresami wolnizny, poczatkowo niskimi obciazeniami podatkowymi nie moze budzic watpliwosci. Rownoczesnie narastaly nieuchronnie problemy wlasnosci ziemi na terenach ukrainnych. Poczatkowo zasiedlano te ogromne, w duzej cz?sci opustoszale terytoria w sposob naturalny, nie dbajac o formalnosci, w tym o dokument nadania danego obszaru z piecz?cia krola. Takze i na dworze nie przywiazywano do tego poczatkowo nalezytej dbalosci, w efekcie nie raz przydarzalo si?, ze krol nadawal dana ziemi? dwa razy, a jej obaj legalni wlasciciele szukali sprawiedliwosci w sadach.

Jakby zamieszanie, powoli acz nieuchronnie narastajace na ziemiach ukrainnych bylo zbyt male, to trwaly rokowania i dyskusje nad unia religijna prawoslawia z katolicyzmem na tych ziemiach. Rozmowy

te rozpocz?te jakis czas po utworzeniu patriarchatu moskiewskiego w 1569 roku z inicjatywy prawoslawnej diecezji halicko-wlodzimierskiej, obawiajacej si? agresywnej postawy Moskwy, z biegiem lat budzily coraz wi?cej watpliwosci i negatywnych emocji w cz?sci duchowienstwa i magnaterii prawoslawnej tych ziem. Przyj?cie zas aktu unii brzeskiej w 1596 roku, doprowadzilo do otwartego konfliktu religijnego, a w efekcie powstania nielegalnego kosciola dyzunickiego, ktory zamierzal pozostac przy dotychczasowej formule prawoslawia, nie godzac si? na zaakceptowanie zasad funkcjonowania kosciola greko-katolickiego (unickiego)[3].

Byl to takze wazny moment swiadomosciowy dla Kozaczyzny, bowiem w jej lonie powoli, ale nieuchronnie dokonywal si? proces wyodr?bniania si?, budzenia poczucia „innosci" wobec zastanej struktury spolecznej Rzeczypospolitej, do ktorej Kozacy nie pasowali. Nie b?dac chlopstwem wykonujacym obowiazki feudalne, ani mieszczanstwem skupionym na handlu lub rzemiosle, a zyjac z zamilowania do rzemiosla wojennego nie byli szlachta i w zadnym zakresie w ten sposob nie chciano ich postrzegac, nie tylko pod koniec XVI wieku, ale i daleko pozniej[4].

Polityka tymczasowosci ze strony Rzeczypospolitej oraz tymczasowosci uznania takiej sytuacji ze strony Kozaczyzny si? wyczerpala[5]. Wybuch dwoch pierwszych powstan kozackich, a wi?c Krzysztofa Kosinskiego i Semena Nalewajki, Matwieja Sawuly i Hryhorego Lobody, w takim kontekscie jawi si? nam jako swoiste ukoronowanie procesow, ktore rozpocz?te zostaly wiele lat wczesniej.

Powstanie Krzysztofa Kosinskiego bylo zdecydowanie mniej liczne. Wywolane ono zostalo formalnie jako skutek, sporu osobistego, w efekcie czego nie moglo pociagnac za soba zbyt wielu zwolennikow[6]. Jednakze sil na poziomie 5.000 Kozakow, prowadzacych rownoczesnie 26 dzial, nie mozna bylo calkowicie lekcewazyc. Kosinski na ich czele w wyruszyl z Siczy na wyspie Tomakowce 29 grudnia 1591 roku, kierujac si? na Biala Cerkiew[7].

Posiadane sily byly wystarczajace dla kozackiego przywodcy by zdobyc i spustoszyc dwor rodu Ostrogskich, czy tez nast?pnie ich majatki[8]. Z czasem zdolal on zdobyc takze Trypole[9], Perejaslaw[10] czy nawet Kijow[11], dewastujac ziemie braclawskie, a z poczatkiem 1592 roku takze Wolyn. Posiadane przez Krzysztofa Kosinskiego sily nie byly gotowe do bezposredniego starcia z regularna armia[12], a nawet, jak

si? mialo okazac, z prywatna armia Konstantego Ostrogskiego, ktory zdolal pod swoimi rozkazami zebrac

okolo 6.000 ludzi[13].

Kulminacyjnej momentem pierwszego powstania kozackiego stala si? bitwa pod Piatkiem, ktora rozegrala si? 2 lutego 1592 roku. Kozacy pod wodza Krzysztofa Kosinskiego stan?li tam taborem, ktory skutecznie mogl powstrzymywac ataki polskiej jazdy i piechoty, o czym swiadczyly pierwsze nieudane szturmy strony polskiej[14]. Klopoty te pogl?biala takze przyj?ta przez Kozakow aktywna forma obrony, realizowana poprzez podejmowanie kontratakow z taboru, a doskonale wspieranych przez ogien dzial. W efekcie wywolywali oni spore zamieszanie w silach polskich magnatow, zwlaszcza zas w pospolitym ruszeniu szlacheckich, majacym coraz mniejsze walory na owczesnym polu walki. Dopiero uderzenie ci?zkozbrojnej jazdy poprowadzone na rozkaz Konstantego Ostrogskiego przyczynilo si? do rozerwania taboru kozackiego[15]. To wydarzenie, niezwykle rzadko wyst?pujace w dziejach starc polsko-kozackich wymaga tu gl?bszej analizy. Uderzenie na tabor ci?zkozbrojna jazda bylo rzadko stosowane w walkach z Kozakami[16]. Rozerwanie taboru doprowadzilo nie tylko do wdarcia si? polskiej jazdy w glab taboru, ale takze gwaltownego starcia z mocno zaskoczonymi Kozakami. W efekcie bardzo gwaltownego zwarcia wyci?tych zostalo pomi?dzy 2.000 a 3.000 Kozakow, co doprowadzilo do calkowitego zalamania woli oporu wobec oddzialow K. Ostrogskiego[17]. W skutek tego doszlo do rokowan i podpisania ostatecznie ugody, na mocy ktorej Kozacy zobowiazali si? do powrotu na Niz i zakonczenia buntu[18].

Jak si? wydaje powstanie to konczone troch? na sil?, w momencie gdy ani Kozacy nie mogli byc zadowoleni, zwlaszcza ze powstanie nie osiagn?lo zadnych zalozonych celow[19], a dodatkowo strona polska nie mogla byc zadowolona, zwlaszcza ze zaden z przywodcow buntu nie poniosl kary, a poniesione przez magnateri? straty nie zostaly w zaden sposob zrekompensowane[20].

Tej tymczasowosci porozumienia zawartego pod Piatkiem dowodzil powrot Krzysztofa Kosinskiego w maju 1593 roku do walki i ponownego wzniecenia buntu[21]. Zebral wtedy okolo 2.000 Kozakow i dosc

niespodziewanie na Czerkasy nalezace do rodu Wisniowiecki. Oddzialowi Kosinskiego udalo si? ostrzelac zamek w Czerkasach z dzial zamontowanych na czajkach, ktore niepostrzezenie podplyn?ly pod zamek. Podj?ta rownoczesnie proba szturmu zamku od strony ladu nie zakonczyla si? powodzeniem, zwlaszcza ze strona polska podj?la kontratak i to ponownie glownie jazda, rozpraszajac Kozakow i zmuszajac ich do odwrotu w stron? Dniepru[22]. W walkach zginal Krzysztof Kosinski, co oczywiscie umozliwilo latwiejsze podj?cie rokowan, ktorych efektem bylo ponowne ukorzenie si? Kozakow[23].

Dokonujac oceny dzialan militarnych podj?tych w toku tego pierwszego buntu kozackiego, trzeba dostrzec bardzo duze tempo mobilizacji srodowisk kozackich. Moze to swiadczyc o tym, ze srodowiska kozakujace na ziemiach poludniowo-wschodnich Rzeczypospolitej byly znacznie bardziej liczne niz oceniaja to historycy. Szybkosc prowadzonej mobilizacji, latwosc jej przeprowadzenia, wskazuja nie tylko na duze poklady niech?ci tychze srodowisk do miejscowej magnaterii, ale takze na liczebnosc samej kozakujacej spolecznosci. Jesli jednak pod koniec XVI wieku nie byla to tak nieliczna spolecznosc, jak probuje si? ja opisywac w historiografii, to prawdopodobnie konieczne stanie skorygowac opinii o mozliwosciach mobilizacyjnych Kozakow w toku XVII wieku, w tym takze podczas powstania Bohdana Chmielnickiego[24].

Dokonujac oceny dzialan militarnych powstania Krzysztofa Kosinskiego trzeba dostrzec, ze Kozaczyzna wyst?puje tu jako w pelni wyksztalcona spolecznosc wojskowa, opierajaca si? piechot?, z dobrym wykorzystaniem artylerii, taboru, czajek, przy mniejszym wykorzystaniu jazdy. Trzeba jednak dostrzec, ze Kozacy przemieszczali si? glownie taborem, co powodowalo, ze konie uzywane byly glownie jako element pociagowy. To w duzym stopniu wykluczalo mozliwosc szerokiego korzystania z jazdy, zas ulatwialo dzialanie piechota, nasycenie artyleria i przewozenie pozyskanych lupow. Nalezy pami?tac, ze armia kozacka byla wojskiem szczegolnym, powstalym nie tylko dla prowadzenia dzialan wojennych, ale takze w celu lupienia dobr. W efekcie zwlaszcza tabory byly tu szczegolnie wazne, na pewno zas istotniejsze niz szybko przemieszczajaca si? jazda. taki sposob postrzegania dzialan wojennych, mogl miec wplyw na mniejszy rozwoj tej wlasnie formacji wojskowej. Warto dostrzec takze wyjatkowa latwosc pozyskiwania zaopatrzenia dla armii. Kozacy w toku rozwoju jako spolecznosc wojskowa do granic idealu doprowadzila system pozyskiwania zaopatrzenia droga lupienia terenow przez ktore ich armia si? przemieszczala. Zywienie wojna nie bylo w XVI-XVII wieku niczym niezwyklym, wystarczy pami?tac o zasadach w tym wzgl?dzie stosowanych przez armi? szwedzka Gustawa II Adolfa Wazy w toku wojny trzydziestoletniej, czy tez pozniej zaprezentowanych na ziemiach polskich w toku potopu, jednakze Kozacy uczynili z tego wr?cz sposob na zycie. Nie dosc, ze stanowili spolecznosc raczej rabujaca niz wytwarzajaca, to jeszcze potrafili utrzymywac ta metoda armi? zarowno w czasie pokoju, jak tez wojny. Kozacy przemieszczajacy si? przez tereny ukrainne potrafili wykorzystac wszelkie pozyskane dobra dla

utrzymania armii. Wobec takiej sytuacji stawali si? przeciwnikiem skrajnie groznym, niebezpiecznym dla spokoju ziem, a zarazem trudnym do pokonania. Jak si? mialo juz niedlugo okazac, najlepsza i cz?sto jedyna skuteczna metoda walki z Kozakami dla strony polskiej stawalo si? zablokowanie ich sil w taborze lub umocnionym obozie, uniemozliwienie im uzupelniania zapasow zywnosci, a w efekcie tego zmuszenie do rokowan i zakonczenia buntu. Nawet te pierwsze starcia pokazaly, ze wlasnie tak rozumiane dzialania przynosza dobre efekty.

Wojsko kozackie w toku tego pierwszego powstania bez obawy podejmowala proby zdobycia ufortyfikowanych miejsc, w tym dworow, miast czy forteczek. Kozacy, ktorzy mieli zaslynac z umiej?tnosci obrony fortyfikowanych przez siebie pozycji, od poczatku starali si? takze podejmowac proby takich miejsc zdobywania, nie odczuwajac l?ku przed starciem z przeciwnikiem korzystajacym z oslony umocnien. Co ciekawe nawet w starciach z ci?zkozbrojna jazda polska nie wykazywali strachu, czy ch?ci unikni?cia boju, aktywnie podejmujac prob? odparcia natarcia. Starali si? takze zaskakiwac przeciwnika niekonwencjonalnymi zachowaniami na polu walki[25]

Pozwala to na sformulowanie opinii, ze pod koniec XVI wieku, w momencie pojawienia si? pierwszych wystapien kozackich przeciw Rzeczypospolitej, jeszcze nim nadeszla tzw. era heroiczna w dziejach Kozaczyzny, mozemy dostrzec w pelni uksztaltowana struktur? militarna i to pomimo, ze sily ktorymi dysponowal Krzysztof Kosinski stanowily mieszank? Kozakow rejestrowych, Siczowcow i tzw. wypiszczykow, a dodatkowo nasycone byly trudna do policzenia grupa ludzi roznych, ktorzy przylaczyli si? do powstania liczac na lupy wojenne, dla ktorych wojowanie nie bylo podstawowym zaj?ciem zyciowym[26].

Jak mozna sadzic, zwyci?scy liczyli ze okres po 1594 roku b?dzie mijal wzgl?dnie spokojnie. Kozacy przegnieceni kolejnymi porazkami, pozbawieni przywodztwa Krzysztofa Kosinskiego powrocili do swoich siedzib na Zadnieprzu, ale takze na ostrowy dnieprowe, a ponad wszystko do swoich „pokojowych" siedzib po miasteczkach i chutorach ukrainnych. Takze magnateria polska nie byla zainteresowana dalszym procesem wojennym na Ukrainie, chcac wykorzystac Kozakow dla wlasnych planow obejmujacych wyprawy poza granice kraju. Jeszcze w 1594 roku Mikolaj Jazlowiecki zainicjowal wypraw? na Bialogrod, ktora poprowadzili Kozacy[27]. Juz w 1595 roku wyprawili si? oni takze droga morska na ziemie tureckie[28] oraz poprowadzili podjazd na tereny moldawskie[29]. W 1596 roku Kozacy pojawili si? u boku Michala Walecznego, hospodara woloskiego, w toku jego walk na terenie Ksi?stw Naddunajskich[30]. Te wyprawy nie wyczerpywaly aktywnosci wlasnej spolecznosci kozackiej. Juz latem 1594 roku Semen Nalewajko[31] najechal na czele sformowanego przez siebie oddzialu na Husiatyn na Podolu, uderzajac i pustoszac majatki Marcina Kalinowskiego[32]. Najazd ten mozna uznac za poczatek kolejnego powstania kozackiego na ziemiach ukrainnych.

Powstanie ktore przeszlo do historii jako powstanie Nalewajki, Lobody i Sawuly mialo okazac si? sporem duzo bardziej zagrazajacym spoistosci panstwa niz wczesniejszy bunt Kosinskiego. Powstanie rozwijalo si? powoli, choc od pierwszych tygodni nabieralo rozmachu, obejmujac coraz wi?ksze terytoria.

W pazdzierniku 1594 roku Hryhory Loboda i Semen Nalewajko zaatakowali szlacht? pod Braclawiem, dokonujac grabiezy i zniszczen na terenach prze ktore si? przemieszczali. Zaatakowali i zaj?li Bar, czyniac z niego swoja siedzib?. Z Baru prowadzili kolejne wyprawy, takze na tereny Moldawii[33] w interesie Habsburgow pustoszac tereny Tehinii, Kili? i Bialogrod[34]. Sukcesy tych wypraw powodowaly narastajaca rywalizacj? pomi?dzy obydwoma atamanami kozackimi o przywodztwo w lonie Kozaczyzny i to raczej tzw. wolnej. Przywodca Kozakow rejestrowych w tym czasie pozostawal Matwiej Sawula. Oznaczalo to, ze na ziemiach ukrainnych dzialaly momentami trzy samodzielne oddzialy (armie?) kozackie, nie tylko pustoszace wi?ksze terytoria, ale takze wymuszajace aktywne dzialania strony polskiej. Wlasnie rozmach tego powstania byl dla magnaterii polskiej najwi?kszym zaskoczeniem i powodowal ich usilne naciski na krola, by skierowal tu wojska koronne i stlumil bunt.

Wiosna 1596 roku Nalewajko na czele okolo 2.500 Kozakow skierowal si? w stron? ziem bialoruskich, na Polesie docierajac pod Sluck, podejmujac nawet szturm miasta. Ostatecznie szturm odparto, ale w obawie przed nast?pnymi mieszczanie zdecydowali si? okupic kontrybucja, godzac si? na wydanie armat i prochu oblegajacym ich Kozakom. Spod Slucka oddzial Nalewajki uderzyl na Bobrujsk, ktory zaskoczony ich pojawieniem si? zostal zaj?ty, a nast?pnie spladrowany. Dopiero przybycie 3.000 oddzialy hetmana Krzysztofa Radziwilla spowodowala ustapienie Nalewajki, ktore oddzial zostal pobity. Warto podkreslic, ze sukces ten odniosly oddzialy zawodowe, stanowiace wi?kszosc sil hetmanskich[35]. Sukcesy Radziwilla, kolejne listy ze strony magnatow ukrainnych, a takze wzrastajace niebezpieczenstwo rozszerzenia si? buntu kozackiego na nowe terytoria, spowodowalo wreszcie decyzj? krola Zygmunta III wazy o skierowaniu na ziemie ukrainne wojsk koronnych pod wodza hetmana polnego koronnego Stanislawa Zolkiewskiego. Odpowiedni uniwersal krolewski wydany zostal 27 stycznia 1596 roku. Miala to byc pierwsza samodzielna kampania hetmana S. Zolkiewskiego, od razu wymagajaca nieszablonowych zachowan na polu walki, wymuszanych trudnym, bo malo przewidywalnym przeciwnikiem. Sily Zolkiewskiego liczyly 1.200 jazdy kozackiej i husarzy[36] i 400 piechoty. Wojsko niestety jak to cz?sto zdarzalo si? w dziejach Raeczypospolitej bylo nieoplacone, a o zalegly zold nie moglo si? doprosic. Ostatecznie hetman chcac zapewnic sobie posluch armii, sam z wlasnej kieszeni zaplacil zalegly zold wojsku.

Plan operacyjny hetmana Zolkiewskiego zakladal niedopuszczenie do polaczenia si? kompletu sil kozackich i podj?cie proby ich rozbicia niejako po kolei, kazdego z wodzow powstania osobno. oczywiscie wymagalo to duzej intensyfikacji dzialan, szybkiego przemieszczania si? w nielatwym terenie, a ponad

wszystko przej?cia inicjatywy operacyjnej, by to strona polska mogla narzucac przeciwnikowi, miejsce i czas danego starcia.

Juz 28 lutego wojska koronne zdolaly pod Macewiczami rozbic straz tylna wojsk Nalewajki. Bylo to okolo 300 Kozakow, mocno zaskoczonych pojawieniem si? regularnego wojska koronnego w tym miejscu[37]. Pozwolilo to Zolkiewskiemu kontynuowac marsz za wojskami Nalewajki i w efekcie tego 3 marca wydac im bitw? pod Przyluka. Kozacy tym razem nie dali si? juz zaskoczyc, przyjmujac oddzialy polskie za taboru, pod oslona ktorego si? przemieszczali. Pomimo tego hetman rzucil jazd?, w tym takze husarzy do ataku na tabor, jednak bez oczekiwanego efektu. To pierwsze starcie niczego nie rozstrzygn?lo, a rownoczesnie szybko zapadajacy zmierzch uniemozliwil dalsze aktywne dzialania stronie polskiej. Pod oslona ciemnosci Kozacy odskoczyli od wojsk koronnych, porzucajac jednoczesnie cztery najci?zsze dziala, ktorych transport mogl spowalniac ich marsz. Dodatkowo oddzialy kozackie postanowily schronic si? w lasach humanskich, gdzie duzo trudniej bylo operowac silom Zolkiewskiego.

W tym samym czasie oddzialy Sawuly i Lobody operowaly w rejonie Bialej Cerkwi. Jednakze juz wiosna dzialania w swej zasadniczej cz?sci mialy przeniesc si? na tereny Kijowszczyzny. Tam oddzialy wspomnianych powyzej dwoch atamanow kozackich polaczyly si? z silami Nalewajki. Nastapilo to pomi?dzy Kaniowem a Czerkasami. Lacznie udalo si? tam zebrac okolo 3.000 molojcow, ktorzy przemieszczajac si? pod oslona taboru posiadali takze 25 dzial. Niestety wspolpraca w obozie kozackim nie ukladala si? dobrze i po kolejnych sporach, nastapil rozlam[38]. Tymczasem wojska koronne Zolkiewskiego z uporem poszukuja przeciwnika. dzi?ki temu 3 kwietnia udaje im si? dopasc jeden z oddzialow kozackich pod Ostrym Kamieniem. Hetman po raz kolejny zdecydowal si? na natychmiastowy atak jazdy, ktora w trzech kolejnych, powtarzanych po sobie uderzeniach probowala rozerwac tabor kozacki. Jednakze wobec silnego ognia broni palnej i podejmowanych przez Kozakow kontratakow z wn?trza taboru, zamierzen hetmana nie udalo si? zrealizowac, a tabor oparl si? polskim wojskom. Boj choc krotkotrwaly, zerwany juz wieczorem, byl bardzo gwaltowny. Polacy stracili 300 zabitych, zas Kozacy 1.300. Wobec takich strat zdecydowali si? oni przekroczyc pod oslona ciemnosci Dniepr i odejsc w stron? Perejaslawia, by tam szukac sil glownych, oraz po polaczeniu calosci sil powstanczych moc skutecznie odeprzec kolejne polskie uderzenia.

W tym czasie wsrod atamanow kozackich pojawila si? mysl marszu na Kijow, zdobycia go i zlupienia. Wiesci o planach kozackich dotarly na szcz?scie na czas do obozu polskiego i hetman S. Zolkiewski podjal natychmiast marsz oslonowy na Kijow i uprzedzil dzialania armii powstanczej. W efekcie miasto zostalo przygotowane na ewentualne przybycie powstancow, poprawiono zaopatrzenie na potrzeby obroncow, mury zas obsadzono piechota. Okazalo si?, ze podj?te przygotowania byly konieczne. Kijow zaatakowaly polaczone sily Nalewajki i Lobody, zas od strony rzeki Kozacy prowadzili ostrzal z pokladow czajek. Wszelkie podj?te przez nich proby skonczyly si? jednak niepowodzeniem, a odparciu spod murow Kijowa powstancy decyduja si? na odstapienie na wschod. O wydarzeniach pod Kijowem hetman pisal do krola Kozacy przesciem za Dniepr do Perejaslawia eozumiejqc sie_ byc przespiecznemi, nie spodziewajqc siq zeby wojsko w.krol.mosci za Dniepr do nich isc mialo, przy swymprzedsiqwziqtym uporze stali(...), a potem gdy uslyszal, ze siq juz tamtq stronq Dniepru ku Kijowu ruszyli, przyjsciem wojska ze mnq; i tak siq trafilo, ze jednego dnia, to 11 maja, i ja i oni pod Kijow lqdem przyszli, a czolnow ich, ktoremu na morze chodzic zwykli, nazajutrz rano kilkadziesiqt przyszlo. Widzqc ze o splqdrowaniu Kijowa prozno bylo myslec, do traktatow rzkomo siq ze mnq udali, od czego nie bylem, zyczqc jesliby mozna, rzecz

srodkami lagodnemi z godnosciq w.krol.mosci uprzqtnqc, i uspokoic sprawq. (...) A choc sila siq ich rozbieglo i co dzien rozbiega, pewnie w. krol. mci dajq znac, ze i teraz jest ich pod szesc tysiqcy, miqdzy ktorq liczbq sila chaszy, ale do dwoch tysiqcy ludzi dobrze do boju godnych, dzial pod trzydziesci, inszej drobnej strzelby i potrzeb do tego nalezqcych dostatek[39].

W tym czasie rosna systematycznie sily hetmana S. Zolkiewskiego, do ktorego dolaczaja kolejne wojska prywatne i pospolite ruszenie szlachty litewskiej, takze zagrozonej buntem na Ukrainie.

Ostateczny i najwazniejszym punktem powstania stalo si? obl?zenie wojsk kozackich pod Solonica. Kozacy schronili si? tam pod oslona taboru, ktory uszykowany zostal w prostokat w widlach rzeczek Sula i Solonica, ktorych nurty odgrywaly rol? dwoch jego bokow, zdecydowanie ulatwiajac obron? silom powstanczym. Wozy taborowe zostaly scisle poustawiane kolo siebie, obsypane piaskiem i jednoczesnie podniesione w gor? dyszle (?), co pozwalalo stworzyc dodatkowa palisad? utrudniajaca wtargni?cie do taboru. Przed walem utworzonym z wozow zdecydowano si? wykopac row. W rogach taboru rozlokowano dzialka, ktorych Kozacy posiadali 24. Wewnatrz taboru Kozacy zastosowali system trzech linii strzelcow, ktore pozwalaly na prowadzenia w praktyce nieprzerwanego ognia strzelczego, co na atakujacych musialo robic duze wrazenie. Tabor Kozacy zaopatrzyli w dwie bramy, ktorymi planowali przeprowadzac wypady i kontrataki. Laczne sily kozackie to okolo 6.500 ludzi, ale w tym tylko 2.500 to doborowe towarzystwo, reszta to roznego rodzaju uciekinierzy, stanowiacy raczej balast dla obroncow. Od poczatku bylo wiadome, ze szybko zaczna si? klopoty z zywnoscia, zwlaszcza wobec znacznych sil zamkni?tych w taborze. Dodatkowo rejon Solonicy nie obfitowal w zywnosc, a jedna z pierwszych decyzji Zolkiewskiego bylo odci?cie Kozakow od wszelkich mozliwosci pozyskiwania pozywienia. Co prawda hetman poczatkowo nie planowal dlugotrwalego obl?zenia, jednakze wiedzial, ze pogarszajace si? warunki zycia w obozie na pewno nie wplyna na popraw? morale powstancow i tak juz zm?czonych dzialaniami wojennymi i zaskoczonych zdecydowanymi dzialaniami wojsk koronnych.

Sily hetmana Stanislawa Zolkiewskiego liczyly okolo 5.00 ludzi i posiadaly 25 lekkich dzialek[40]. Wojsko bylo nienajgorzej zaopatrzone i jak na razie nie wykazywalo zniech?cenia kampania, a dodatkowo bylo dosc mocno zdeterminowane by zakonczyc ten poscig za Kozakami po Ukrainie i wreszcie stlumic przedluzajace si? powstanie. Stad juz 26 i 27 maja poprowadzone zostaly dwa pot?zne szturmy przez stron? polska, okupione duzymi stratami, nie przynoszac oczekiwanego powodzenia. Niepowodzenie jakim zakonczyla si? proba zdobycia taboru kozackiego z marszu, bez prowadzenia dluzszego obl?zenia, spowodowala ze hetman Stanislaw Zolkiewski zdecydowal o przejsciu do regularnego obl?zenia. W efekcie wojska polskie zdecydowaly si? rozlokowac wokol obozu kozackiego, przyst?pujac do stworzenia cz?sciowych umocnien polowych, zza ktorych rozpocz?li oni regularne ostrzeliwanie obozu kozackiego, prowadzac rownoczesnie wycieczki przeciwko probujacym wydostawac si? z obl?zenia pojedynczym molojcom. Odci?cie Kozakow od dost?pu do zywnosci stalo si? teraz najwazniejszym zadaniem dla wojsk Zolkiewskiego, podobnie zreszta jak utrudnienie im dost?pu do wody. Zolkiewski nie zaniedbywal wlasciwie niczego. Decydowal si? na cz?sto podejmowane proby fingowanych atakow na tabor, by zmuszac Kozakow do utrzymywania gotowosci bojowej. W efekcie pogl?bial ich zm?czenie, oslabial faktyczna wol? walki, powodowal upadek ducha nie tylko w Kozakach, ale zwlaszcza w towarzyszacej im „czerni", dla ktorej te warunki byly jeszcze trudniejsze do zaakceptowania. To wlasnie ta masa stanowila swoista piata kolumn?, domagajac si? poczatkowo po cichu, a czasem coraz glosniej podj?cia rokowan z Polakami, no co hetman na pewno liczyl.

Fatalne warunki bytowania, brak wielkich nadziei na przelamanie obl?zenia, wobec licznych i dobrze zorganizowanych choragwi polskich, spowodowaly zamieszanie wewnatrz taboru i to juz 29 maja.

W wyniku tych wydarzen zginal Hryhory Loboda, a nowym wodzem Kozacy okrzykn?li Krzysztofa Kremskiego. Jednakze nowy wodz rokowan nie podjal, a obl?zenie trwalo w najlepsze.

Zolkiewski juz na poczatku obl?zenia poslal po ci?zkie dziala obl?znicze, bez ktorych zdobycie taboru uznal za niemozliwe. Wreszcie 4 czerwca ci?zkie dziala dotarly zdecydowanie pogarszajac i tak trudne polozenie Kozakow. W efekcie hetman zaczal przygotowywac szturm, decydujac si? uzyc do niego takze spieszonej jazdy. Chcial by atak rozpoczal si? mozliwie szybko, zwlaszcza ze docieraly do oblegajacych tabor Polakow sygnaly o walkach i niesnaskach tam wyst?pujacych. Wyglodniali Kozacy, nie widzacy sensu dalszej walki postanowili poddac si? 8 czerwca, po rokowaniach z hetmanem Zolkiewskim[41].

Drugie juz powstanie kozackie do ktorego doszlo do ziemiach panstwa polsko-litewskiego swoim przebiegiem potwierdza wczesniejsze obserwacje odnoszace si? do kwestii militarnych. Armia kozacka w swoich dzialaniach charakteryzowalo si? duza manewrowoscia, przy jednoczesnym zachowaniu taboru jako naturalnego zaplecza dla swoich sil. Kozacy doskonale opanowali sztuk? laczenia na polu walki piechoty, taboru, czajek i nawet pododdzialow jazdy. Swiadczylo to o rozwini?tej sztuce wojennej, przeczac cz?sto powtarzanych teorii, ze Kozaczyzna jako taka na przelomie XVI i XVII wieku jeszcze nie byla do konca wyksztalcona, zwlaszcza jako spolecznosc wojskowa. Analiza pierwszych dwoch prob buntu przeciw Rzeczypospolitej Obojga Narodow pokazuje, ze od strony wojskowej Kozacy byli dobrze przygotowani do prowadzenia nie tylko wypraw lupiezczych przeciw wybrzezom turecko-tatarskim, ale takze do starc z armia regularna w polu, czy tez podj?cia obl?zenia sporych miejscowosci. Rozmach powstania Nalewajki, Lobody i Sawuly, daleko przekraczal pozniejsze dzialania kozackie. Faktycznie dopiero wysilek zbrojny podj?ty przez Kozakow w 1620 roku, w toku wojny polsko-tureckiej, przekroczyl zaangazowanie z omawianego powyzej powstania[42]. Kozacki tabor stal si? z czasem symbolem wojskowosci tej spolecznosci. Jednak juz w toku powstania z lat 1594-1596 stal si? on autentycznym ruchomym obozem, w momencie koniecznosci stajac si? stalym punktem oporu wobec liczniejszego przeciwnika[43]. Kozacy stosowali obron? zza taboru aktywnie, wykorzystujac wszelkie bl?dy przeciwnika, samemu doskonale si? fortyfikujac, a zwlaszcza skutecznie uzywajac broni palnej, w tym licznej jednak w ich posiadaniu artylerii. Kozacy doceniali takze pozyskiwanie wiadomosci o przeciwniku, sprawnie prowadzone podjazdy, branie jenca, czy tez „odwiedzane" miasteczka i chutory, zapewnialy im nie tylko wiedz? o dzialaniach wrogich sil, ale takze mozliwosc ich uprzedzenia i w efekcie, chocby unikni?cia starcia w niekorzystnych warunkach.

Pierwsze dwa powstania kozackie byly dowodem powaznego zagrozenia, ktore wyroslo na polskim poludniowo-wschodnim pograniczu[44]. Jak si? jednak wydaje glowne czynniki polityczne panstwa polsko­

litewskiego problemu nie dostrzegly, podobnie zreszta jak i zasadnicza cz?sc magnaterii tych ziem. Oba srodowiska traktowaly kwestie Kozaczyzny jako drugorz?dna, malo istotna dla losow spokoju na tych terenach, zwlaszcza po wydarzeniach pod Solonica. Bylo to spojrzenie krotkowzroczne, a wlasciwie nawet odwracanie wzroku od jak si? pozniej mialo okazac jednej z wazniejszych kwestii wewn?trznych panstwa polsko-litewskiego.

УДК 94 ( 477. 83 ): 796 : 061. 231 " 18 / 19"

А.Я. Нагірняк

Національний університет "Львівська політехніка", Інститут гуманітарних і соціальних наук

ДО ІСТОРІЇ СТВОРЕННЯ ТА ДІЯЛЬНОСТІ СПОРТИВНОГО ТОВАРИСТВА "СОКІЛ" У ЛЬВОВІ (кінець ХІХ - початок ХХ ст.)

© Нагірняк А.Я., 2008

Розкрито діяльність спортивного товариства "Сокіл" у Львові, визначено цілі та завдання сокільського руху, показано роль організації у згуртуванні молоді для відстоювання власних національних інтересів.

The article reveals the activity of sports society "Sokil" in L'viv, determines aims and tasks of "Sokil" movement and illustrates the role of this organization in organizing of young people for defending their own national interests.

Незважаючи на те, що Україна на рубежі ХІХ - ХХ ст. була поділена і окупована Російською та Австро-Угорською імперіями, українці завжди намагались зберегти свій військовий дух і фізичний гарт. За влучним висловом Ю. Липи: "Від ХХ століття культура тіла виявилась в кількох формах організації, зближеної до загальноєвропейської "Пласт", до загальнослов'янської "Сокіл" і своєрідної української "Січ."

Ця традиція плекання тіла й гармонійного його розвою має в основі потяг до фізичного ідеалу, бажання осягнути фізичну довершеність у межах своєї раси" [1, с. 274].

Питання щодо спортивного життя Львова кінця ХІХ-початку XX ст. потребує якнайретельнішого вивчення, не лише тому, що Львів був одним із осередків спортивно-гімнастичного руху у вищезазначений період. Історію спортивного руху потрібно вивчати й тому, що саме спортивні об'єднання були чи не єдиними осередками, через які українська молодь могла згуртуватися для відстоювання своїх власних національних інтересів. Варто зазначити, що Роман Шухевич вийшов саме з львівського спорту, де він неодноразово здобував визначні нагороди з плавання. Саме через створення таких організацій втілювалася ідея "утворення мілітарних організацій за національною ознакою" [2, с. 91-92]. Також через спортивне життя цікаво спостерігати за побутовим життям населення тогочасного Львова, адже варто згадати, що спорт як тоді, так і сьогодні є чи не однією з основних форм відпочинку городян.

mozliwosci prowadzenia jednolitej polityki wobec wladz polskich. Przywodcy powstah, doskonale orientowali siq, ze hasla wolnosci, praw i przywilei, nie wielu zdolajq poderwac do walki, zas zdobyte lupy, bogactwa, mogq zbudowac ich pozycjq w srodowisku zrewoltowanej ludnosci. To byl przelom. Nie dostrzeganie w okresie lat 1594-1596 cezury w dziejach Kozaczyzny, powodujq, brak uzasadnienia dla pozniejszego gwaltownego jej rozwoju, poprzez drogq militarnq, czyli najazdow na ziemie turecko-tatarskie. Tylko bowiem popularnosc zdobyta na turecko-tatarskich brzegach, mogla kolejnym atamanom dac takq wladzq na Kozakami, by ci ponownie byli gotowi upomniec siq o swoje prawa i przywileje, odwolujqc siq juz jedynie do czasow batoriahskich, jako dawnej tradycji, M. Franz, Idea pahstwa kozackiego na ziemiach ukrainnych w XVI-XVII wieku... - S. 142, przyp. 113.

Страницы:
1  2 


Похожие статьи

M Franz - Ocena aspektow militarnych powstan kozackich z lat 1591-1596