Ю К Кратюк - Uwagi na темат fleksji polskiej gwary grodka podolskiego - страница 1

Страницы:
1  2 

Випуск 13.

УДК811.161.2

Кратюк Ю. К.,

Національний університет "Острозька академія ", м. Острог

UWAGI NA ТЕМАТ FLEKSJI POLSKIEJ GWARY GRODKA PODOLSKIEGO

Стаття присвячена дослідженню польського діалекту Городка По­дільського, розглянуто його граматичну сторону, а саме в лаконічний спо­сіб представлено та проаналізовано іменник з категорією роду, відмінка.

Ключові слова: діалект, флексія, граматичний рід, відміна, Городок Подільський

Article is devoted to the Polish dialect Gorodok Podolski, considered his grammar aside, that is presented in a concise manner and analyzed with a noun category sort pronounced.

Keywords: dialect, flexion, gender, declination, Horodok Podilskyj

Aktualnosc tego artykuiu zawarta w notatkowym sposobie podania skomplikowanego pytania gramatyki, dotycz^cej omawianej gwary polskiej funkcjonujacej naterytorium Ukrainy.

Podmiot - gwara polska Grodka Podolskiego na Ukrainie. Przedmiot -kategorie rodzaju rzeczownika, deklinacje rzeczownikowe.

Rzeczownik Rodzaj

Wgwarze Grodka Podolskiego, podobnie j ak w polszczyznie ogolnej, kategoria rodzaju rzeczownikow rozumianajest jako jednostkaklasyfikujaca (niemozliwosc odmiany leksemow przez przepisany im rodzaj) і selektywna (podporzadkowanie wyrazow okreslajacych). Rodzaj gramatyczny jest najwazniejszym kryterium podziahi leksemow rzeczownikowych na grapy deklinacyjne.

Zgodnie z gramatyk^ ogolnopolsk^ w opisywanej gwarze wystepuje podzial rzeczownikow na trzy zasadnicze grapy rodzajowe - rodzaj m^ski, zenski, nijaki - ktorych wykladnikami s^ polaczenia wyrazowe, okreslaj^ce forme M. lp.1, пр.:

- dla rodzaju meskiego - [ten/toj fajnyj] vazon (kwiat doniczkowy), buk 'et, xlop, sombak (pies);

- dla rodzaju zenskiego - [ta/taja fajna] 3 'evcyna, f iranka, kura, ruza;

- dla rodzaju nijakiego - [to/teje fajne] cipl'ontko, I'ato, pole, slonce.

Pod wprywem gramatyki ukrainskiej w gwarze grodeckiej wystepuje tendencja do zmian lub wahan w rodzaju gramatycznym. Poszczegolne

1 Por. Gramatyka wspolczesnego jezyka polskiego, pod red. R. Grzegorczykowej, R. Laskowskiego, H. Wrobla, 1999, Warszawa, s. 271.

© КратюкЮ. К, 2010

odpowiedniki ogolnopolskich leksemow rzeczownikowych rodzaju meskiego zostary w gwarze przeniesione do deklinacji zenskiej w sposob zapozyczen leksykalnych, a takze poszerzenia lub skrocenia tematu fleksyjnego, uciecia lub dodawania formantow sufiksalnych oraz zmiany paradygmatu, пр.:

adresa - adres, Titra - litr, af isa - afisz, mazuta - mazut, cytata - cytat, muxomora - muchomor, cuk 'erka - cukierek, n 'exl'uja - niechluj, drobnicka -drobiazg, ol'ija - olej, duxota - zadux, ovcarka - owczarek, dzivaka - dziwak, pap' irosa - papieros, granata - granat,/>' iianica- pij ak, gul'a - guz, pom' idora

- pomidor, fren^l'a - fredzel, potwora - potwor, gvozdika - gozdzik, ptaska

- ptaszek, kantora - kantor, pudra - puder, kotl'eta - kotlet, samouucka -samouk, kvitancija - kwit, tyl'ergama - telegram, Tijka - lejek, zdobyca -zdobycz, Tistonosa - listonosz, tema - temat.

Poszczegolne ogolnopolskie leksemy rzeczownikowe rodzaju zenskiego naleza^ w opisywanej gwarze do deklinacji meskiej, пр.: abort-aborcja, anal'iz

- analiza, anekdot - anegdota, bort - burta, jod - jodyna, kupol - kopula, narkoz - narkoza, parad- parada, pl'az - plaza, spisek- lista, sans - szansa, sram - szrama, tual'et - toaleta, v'izyt - wizyta.

Pojedyncze przyklady zmiany przez rzeczownikow rodzaju nijakiego na rodzaj meski: b 'elok - bialko, g 'enij - geniusz, centr - centrum; rodzaju nijakiego na rodzaj zenski: 3 'ecina - dziecie, imperija - imperium, packa -pudlo, skrypka - skrzypce, stypendija - stypendium; snurufka - sznurowadlo; rodzaju meskiego na rodzaj nijaki: cudo - cud, dyxan 'e - oddech, padan 'e -upadek; rodzaju zenskiego na rodzaj nijaki: ucikan 'e - ucieczka.

Niektore leksemy rzeczownikowe w gwarze grodeckiej maj^ odmienne od jezyka literackiego koncowki fleksyjne (ewentualny wpryw gramatyki ukrainskiej). W poszczegolnych rzeczownikach zachodzi zmiana pnia tematycznego oraz zmiana paradygmatu: r. m. artyst - artysta, band it -bandyta, fantaz 'or - fantasta, idijot - idiota, spivaka - spiewak, inval'it -inwalida, turyst - turysta, r. z. dlon 'a - dlon, emal'-emalia, gniT-zgnilizna.

W wyniku zapozyczen jezykowych niektore rzeczowniki ogolnopolskie w gwarze posiadaj^ odpowiedniki calkiem odmienne od literackich, przy czym dochodzi niekiedy do zmiany kategorii rodzajowej, пр.: abrykosa (r. z.) - morela,7'aJ (r. m.), trujka / trutka (r. z) - trucizna, kosa (r. z.) - warkocz, kvarta (r. z.) - kubek, kulak (r. m.) - piesc, I'ice (r. n.) - twarz,posuda (r. z.) -naczynie, razv'etcik (r. m.) - zwiadowca, sloj (r. m.) - warstwa, s 'oh (r. n.) -wies, spivacka (r. z) - piosenkarka, sprafka (r. z.) - zaswiadczenie, stakan (r. m.) - szklanka, syna (r. z.) - opona, tabl'ica (r. z.) - tabela.

Twardotematowe rzeczowniki polskie rodzaju zenskiego oraz zenskie leksemy rzeczownikowe zawieraj^ce miekk^ spolgloske wyglosow^ albo zakonczone na -z przybieraj^ w jezyku gwarowym koncowke -a, np.: basn 'a - basn, brova / brv 'a

- brew, gospodyn 'a - gospodyni, kol'iia / kol'eia - kolej, porenca - porecz, vosa -wesz, vs 'a - wies, vyxovavcyn 'a - wychowawczyni.m^a - mysz.

W leksykonie gwarowym maja^ miejsce leksemy rzeczownikowe, ktore mozna odniesc jak do rodzaju zenskiego, tak і do rodzaju meskiego (rzeczowniki dwurodzajowe): cysc'oxa, sirota, son'a, spl'uxa, tosnofik.

Pod wzgledem kryterium syntaktycznego (determinacja rzeczownika) і kryterium morfologicznego (synkretyzm form fleksyjnych) mozna wyroznic w opisywanej gwarze nastepuj^ce podgrupy rodzajowe rzeczownikow: rodzaj me^kozywotny, me^koniezywotny, zenskozywotny, zenskoniezywotny, nijakozywotny, nijakoniezywotny. Такі podzial rodzajowy leksemow rzeczownikowych podyktowany forma^ В. lp. і lmn., dopuszczajacy najszersze zroznicowanie koncowek fleksyjnych, pod kontem wymagan rzeczownika wzgledem leksemow okreslajacych.

Inwentarz gwarowych rodzajow gramatycznych

 

B. \mn.(widze)

Rodzaj meskozywotny (xlopv, копі)

xlopuf/ xlop'if koni / konej

Rodzaj meskoniezywotny (kv'atv, mak'i)

buk 'ety mak'i

Rodzaj zenskozywotny ihahv, sovv)

baby / bap sovv / sof

Rodzaj zenskoniezywotny (bulk'i, svji)

bulk'i svji

Rodzaj nijakozywotny ( з'eci. с 'el'enta)

3 'eci с 'el'enta

Rodzaj nijakoniezywotny (z'arna. pol'a)

z 'arna pol'a

W odroznieniu od polszczyzny ogolnej, rozrozniajacej leksemy: meskoosobowe, meskozywotne, meskoniezywotne, zenskie, nijakie - w gwarze Grodka wyrozniono szesc rodzajow gramatycznych (z tendencj^ uszczegolowienia zywotnosci), poza tym charakterystyczn^ cech^ opisywanej gwary, jak і wiekszosci gwar poludniowo-kresowych, jest brak kategorii meskoosobowosci[1].

Wystepuje synkretyzm biernika z dopelniaczem w liczbie pojedynczej і liczbie mnogiej rzeczownikow zywotnych (podobnie jak w niektorych gwarach Polski, np. w jezyku gwarowym okolic Bilgoraja) oraz synkretyzm form B. lmn. z M. lmn. rzeczownikow niezywotnych.

W zasobie leksykalnym gwary Grodka Podolskiego maja^ miejsce takze oboczne formy leksemow B. lmn., np.: baby/bob; копі/konej; xlopuf, xlopjf/ xlopy; - со potwierdza, ze jezyk gwarowy jest zywy, prynny і tingle ewaluuje.

Kategorie fleksyjne rzeczownikow

Fleksja j?zyka gwarowego zasadniczo nie rozni sie od ogolnopolskiej,

chociaz pod wprywem jezyka ukrainskiego і rosyjskiego zaszhy poszczegolne zmiany w niektorych kategoriach fleksyjnych rzeczownika. Innowacje obejmuja^ zmiany w obrebie repartycji koncowek fleksyjnych oraz wahania w zakresie kategorii rodzaj owych. Deklinacje rzeczownika

Pod czas klasyfikacji kategorii deklinacyjnej leksemow rzeczownikowych przyjmuje, ze wszystkie rzeczowniki rodzaju meskiego naleza^ do deklinacji me^kiej, analogicznie - rzeczowniki zenskie odnoszone s^ do deklinacji zenskiej, a rzeczowniki rodzaju nijakiego skupione w zbiorze nazwanym deklinacja nijaka. Do typow deklinacyjnych odnosze kategorie zywotnosci і niezywotnosci rzeczownikow, со wynika ze zroznicowania koncowek fleksyjnych w В. Ip. і lm., a takze obecnosc synkretyzmow form biernika z forma^ dopelniacza і mianownika. Biorac do uwagi roznice morfemow koncowkowych M. Ip., mozna dokonac podzialu rzeczownikow na klasy deklinacyjne, zawieraj^ce kilka paradygmatow fleksyjnych, wyznaczaj^cych identyczne formy rzeczownikowe. Kryterium zroznicowania tematow fleksyjnych pozwala dokonac podzialu na podklasy twardo- і mi^kkotematowe, posiadaj^ce cechy dystynkcyjne, za ktore uznawane s^ morfemy koncowkowe rzeczownikow w mianowniku liczby pojedynczej і liczby mnogiej oraz dopelniaczu liczby mnogiej. Cechy dystynkcyjne wyznaczaj^ grapy paradygmatyczne okreslaj^ce wzorce odmiany leksemow rzeczownikowych poszczegolnych deklinacji. 1

Deklinacja zenska

Do deklinacji zenskiej naleza^ rzeczowniki rodzaju zenskiego, posiadajace charakterystyczny zbior formantow koncowkowych w M. Ip.: -a, typu mama, p 'esn 'a, - 0, typu kref, noc, suT, -i, typu pani; oraz charakterystyczne nieobligatoryjne formy synkretyczne paradygmatow, takie jak: D. lmn. = B. lm. - w obrebie zenskozywotnego typu deklinacyjnego, M. lmn. = B. lmn. -w obrebie zenskoniezywotnego typu deklinacyjnego, C. Ip. = Ms. Ip., a takze maksymalny synkretyzm form przypadkowych w sytuacji klasy deklinacyjnej leksemow z koncowk^ M. Ip. -i, tj. leksemupani: M. = D. = C. = B. = Ms.

Odmiana rzeczownikow deklinacji zenskiej

 

Rzeczowniki zenskozywotne

Rzeczowniki zenskoniezywotne

pade

twardotematowe

miekkotematowe

twardo­tematowe

miekko­tematowe

 

lp.

lmn.

lp.

lmn.

lp.

lmn.

lp.

lmn.

M.

mam-a

s 'ostr-y

babe '-a

n 'an-i

kor-a

pal'ic-e*

sul'-0

p 'esn-i

D.

mam-у

s 'ostr— 0, s'ostr'-if

babc-i

n 'an-0, n 'an-if

kor-y

pal'ic-0 pal'ic-uf

sol'-i

p esn -if

H)

1 Zob. Gramatyka.. .Morfologia, pod red. R. Grzegorczykowej.. .,1999,W-wa, s. 272- 273.

Випуск 13.

 

 

s 'ostr

 

n 'an'

 

 

 

 

С.

mam '-e, mam'

-от, s 'ostr -am

babc-i

-от, n 'an' -am

ko-r'-i

pal'ic -от

sol'-i

p 'esn' -от

в.

mam-e, mam-u

s 'ostr-0 s'ostr-y

babe' -e, (-u)

nan-0

kor-e kor-u

pal'ic-e

sul'-0

p 'esn-i

 

 

 

 

 

kor-

 

 

 

N.

mam-

s 'ostr-

babe '-

n 'an '-

om

pal'ic-

sol'-

p 'esn '-

 

om

am'i

от

am'і

kor-oju

am'i

om

am'і

Ms.

mam -e,

-

s 'ostr-ax

babc-i

n'an'-ax

kor'-i

pal'ic-ax

sol'-i

p esn -ax

Trzyklad paradygmatu z tematem zakonczonym na spolgloske stwardnialq.

Zestawienie koncowek fleksyjnych

Przy-padek

J. ogolnopolski 1 Gwara Grodka

J. ogolnopolski 1   Gwara Grodka

 

liczba pojedyncza

liczba mnoga

M.

-a, -0, -i

-a, - 0, -i

-у / -і, -e; -і / -у

-у/-і, -е

D.

-V / -і, -i / -v

-V / -і, -і / -V

-0, -і / -у

-0, if/ uf, еі

C.

-e, -i / -y

-e (-у/-і)*, -і/-у

-от

-am / -от

B.

-e, -0

е, -у/-І, -0,

-у / -і, -е; -і / -у

-0, -е, -у/ -і, -uf / -if

N.

-a

-от, -оіи / -еіи

-ami (-ті)

-ami (-amy)

Ms.

-e,-i / -y

{-у 1-і), -і 1-у

-ach

-ach

*Znakiem / oddzielono warianty fakultatywne koncowek, przecinek dzieli koncowki rownolegle, w nawiasie znajdujq sie koncowkowe warianty fonetyczne.

Deklinacja me^ka

Deklinacja meska obejmuje wszystkie leksemy rzeczownikowe rodzaju meskiego posiadajace w M. lp. koncowke fleksyjnaj - 0, typu baran, kl'on; -o, typu tato, Kasko; -a, typu zabijaka; -y / -yj, typu cergovyj (leksemy r. m. z koncowk^ przymiotnikowaj;

z tendencj^ do wyodrebnienia w pozyeji mozliwej dwoch typow deklinacyjnych - meskozywotnego і meskoniezywotnego - oraz podklasow twardo- і miekkotematowego.

Odmiana leksemow meskiej klasy deklinacyjnej z koncowk^ w M. lp. -0.

Przy-padek

Rzeczowniki m^skozywotne

Rzeczowniki meskoniezywotne

 

twardo-tematowe

miekkotematowe

twardo-tematowe

miekko­tematowe

 

lp.

lmn.

lp.

lmn.

lp.

lmn.

lp.

lmn.

M.

baran-0

kot-y

dran-0

koval'-i

kl'on-0

Страницы:
1  2 


Похожие статьи

Ю К Кратюк - Uwagi na темат fleksji polskiej gwary grodka podolskiego

Ю К Кратюк - Проблема діалектного членування української мови та роль у ній південно-західного діалекту

Ю К Кратюк - Стан досліджень південнопограничної діалектної польської мови