М І Гнатюк - Наукові записки в 11 - страница 37

Страницы:
1  2  3  4  5  6  7  8  9  10  11  12  13  14  15  16  17  18  19  20  21  22  23  24  25  26  27  28  29  30  31  32  33  34  35  36  37  38  39  40  41  42  43  44  45  46  47  48  49  50  51  52  53  54  55  56  57  58  59  60  61  62  63  64  65  66  67  68  69  70  71  72  73  74  75  76  77  78  79  80  81 

4.Dobrovol'skij D., Piirainen E. Figurative Language: Cross-cultural and Cross-linguistic Perspectives. - Elsevier Science & Technology, 2005. - 452 p.

Довідково-лексикографічні джерела

5.Багмет А., Дащенко М., Андрущенко К. Збірка українських приказок та прислів'їв: 2-е вид., стереотип., з репринтного відтворення вид. 1929 р. - К.: Техніка, 2004. - 224 с. - (Народні джерела).

6.Німецько-український фразеологічний словник: В 2-х т. / Укл. В. І. Гав-рись, О. П. Пророченко. - К.: Рад. школа, 1981. - Т. 1 - 416 с., Т. 2. - 384 с.

7.Словник фразеологізмів української мови / Уклад.: В. М. Білоноженко та ін. - К.: Наук. думка, 2008. - 1104 с. - (Словники України).

8.2008 прислів'їв і приказок / Упоряд. Г. Басюк. - Тернопіль: Яблуко, 2008. - 144 с.

9.Beyer H., Beyer A. Sprichworterlexikon. - Leipzig: VEB Bibliographisches Institut // Байер Х., Байер А. Немецкие пословицы и поговорки: Сборник. - М.: Высш. шк., 1989. - 392 с.

10.  Duden Redewendungen. Worterbuch der deutschen Idiomatik /
Herausgegeben von der Dudenredaktion. - 2., neu bearb. und aktualisierte Aufl. -
Mannheim; Leipzig; Wien; Zurich: Dudenverl., 2007. - 960 s.

11.       Zitate & Sprichworter / Herausgegeb. von Gabriele und Gerd Jockel. -
Leonberg: Garant Verlag GmbH, 2007. - 192 s.УДК 811.163.1+8Г367.6+81.366

Кажарновіч Я.,

кафедра славістики, Гданський університет (Польща)

LICZEBNIK W CERKIEWNOSLOWIANSKIM APOSTOLE Z BIBLIOTEKI SL4SKIEJ

У тексті йдеться про флексійт і синтаксичт процеси перетворень лексем, що позначають число, у церковно-слов'янській мові в самостійну частину мови на основі Апостола з Сілезької Бібліотеки з XVI ст.

Ключові слова: числівник, флексія, синтаксис, флексія числівника, частина мови, синтаксичні вимоги, акомодація, церковно-слов'янська мова, Апостол.

In this text is being discussed two criteria (inflected and syntactical criterion) of the developing the Numerals as a separate part of speech in text of the Church Slavonic Apostle from Silesian Library in Katowice.

Key words: The Numeral, inflexion, syntax, the inflectional of the numerals, part of speech, accommodation, The Church Slavonic language, The Apostle.

W Bibliotece Slaskiej w Katowicach pod sygnatura R 182 III znajduje sie ciekawy, cerkiewnoslowianski Apostol. Jak glosi napis umieszczony u dohi karty 1a, pochodzi on z XV wieku, istnieja jednak przypuszczenia, by tekst datowac na wiek XVI lub pozniej. Badacze ukrainscy widza w nim kopie lwowskiego Apostola z 1574roku1. Nie wdajac sie w tym momencie w szczegoly, zauwazymy tylko, ze tekst pisany jestjezykiem cerkiewnoslowianskim redakcji wschodnioslowianskiej z pewnymi cechami ukrainskimi, ale nosi tez dose wyrazne pietno jakiegos poludniowoslowianskiego (zapewne bulgarskiego) wzorca, co dokladniej zostalo omowione we wczesniejszej mojej pracy [4]. Tam tez dokladniejszy opis tresciowy zabytku.

Przedmiotem opracowania sa tu wyrazy oznaczajace liczby i procesy ich przeksztalcen w samodzielna czesc mowy. Omowione tu beda formy fleksyjne liczebnikow oraz wymagania akomodacyjne polaczen liczebnikowych w grupie imiennej i procesy swiadczace o ksztaltowaniu sie nowej czesci mowy.

1 W liscie otrzymanym przeze mnie od dyrektora Biblioteki Slaskiej, prof. dr hab. Jana Malickiego w czerwcu 2002 roku czytamy: (...) w swietle ostatnioprzeprowadzonych przez pracownikow lwowskiej Biblioteki Naukowej badan powyzszy rekopis jest odpisem z Apostola wydanegpprzez Fiodorowa w 1574 roku we Lwowie.

© Кажарновіч Я., 2010


Liczebniki nie naleza do szczegolnie latwych czesci mowy, zarowno w sposobie odmiany, jak i ze wzgledu na wymogi skladniowe. We wczesnych okresach rozwoju jezykow slowianskich pozostawaly w scislym zwiazku z zaimkami i rzeczownikami. Liczebniki 1-4 byly zaimkami i pozostawaly w zwiazku zgody z rzeczownikiem, formy liczebnikow od 5 byly rzeczownikami i laczyly sie w grupie imiennej na zasadzie zwiazku rzadu. Charakterystyczna byla dla nich kategoria liczby - leksem единъ posiadal liczbe pojedyncza, leksem дъва - mial liczbepodwojna, трие, четыри mialy tylko liczbe mnoga, leksemy плть do девлть byly formalnie rzeczownikami deklinacji -*i-tematowej i odmienialy sie w liczbie pojedynczej, wszystkie trzy liczby mial leksem деслть. Ponadto liczebniki 2-4 mialy kategorie rodzaju - jedna forme wspolna dla rodzaju zenskiego i nijakiego, inna - dla rodzaju meskiego. Liczebniki od 11 byly strukturalnie zlozone, w sensie slowotworczym byly zestawieniami, skladniowo i fleksyjnie zachowywaly sie jak wyrazy, z ktorych byly zlozone.

We fleksji liczebnika w omawianym zabytku daje sie zaobserwowac kilka tendencji. Jedna z nich jest unieruchamianie leksemu liczebnikowego, zarowno w formach oznaczajacych jednosci, jak i w skladzie liczebnikow zlozonych (nieodmienne pozostaja tylko czlony oznaczajace jednosci). Liczebnik wystepuje najczesciej w formie mianownika-biernika, niezaleznie od wymagan narzuconych przez czasownik czy inny element formalnie nadrzedny. Pozbawiony jest kategorii rodzaju. Forma na jest wspolna forma dla wszystkich rodzajow. Powstala zapewne pod wplywem deklinacji liczebnikow typu плть, przez co przypomina troche forme przypadka zaleznego, znanego z bulgarskiego. Ze wzgledu jednak na brak wiekszej liczby form potwierdzajacych takie przypuszczenie musimy widziec tu raczej zblizenie formalne liczebnika cztery i piex, co wskazuje na ksztaltowanie sie liczebnikow jako samodzielnej czesci mowy:

18b/2 Dz 10,11 плафаница велика о четыри крал привлзанъ

20b/4 Dz 11,5 плафаница велііа ГО четыри крал вислфъ.

O ile pierwszy z przykladow moze uchodzic za poprawna forme biernika z przyimkiem o, drugi powinien brzmiec juz ГО четыръ краи (lub краевъ). Oba fragmenty sa za kazdym razem inaczej realizowane w innych przekladach. Maticin Apostol, odpis serbski z XIII wieku, uzywa przyimkow o i на z biernikiem: Dz 10,11 о четыри краи, Dz 11,5 на четиры оугле. Teksty ruskie - Apostol Fiodorowa z 1569 roku (AF) i Dzieje Apostolskie z Biblii cesarzowej Elzbiety (Елисаветинская Библия, XVIII wiek, dalej BE) uzywaja form z przyimkiem o i по - AF 10,11 о четырехъ краехъ привлзани, 11,5 о четыри крал вислфоу; BE 10,11 по четырем краемъ, 11,5 ГО четырехъ краевъ. Lekcja Apostola z 1569 roku jest najblizsza formie Дpostola Slaskiego, co wskazywac by moglo na jakies powiazania obu tekstow. Pierwotnie czasownik привлзати laczyl sie z по +Acc, на+Acc, o+Loc, nie bylo konstrukcji o+Acc, ktora pojawila sie z czasem. Niewiele w kwestii roznej interpretacji tych samych fragmentow w roznych odpisach wyjasnia tekst grecki z forma bezprzyimkowa тєоо apxal^ KaOieuevov. Ta konstrukcja grecka rzuca jednak swiatlo na forme четыри Apostola Slaskiego. Jest to biernik pod wplywem tej samej formy greckiej xeooapoiv.Tym nalezy tlumaczyc jej pojawienie sie takze po przyimku О.

Podobnie unieruchomienie calego czlonu liczebnikowego w konstrukcji przyimkowej mozna zauwazyc w wersie 24a/6-7 Dz 13,20 и по си\ь л^т четыри ста и плтдеслт. Oczekiwalibysmy tu formy по си\ь л^т^хъчетырехъ стахъ и плти деслти z formami miejscownika. Jednak uzyta w tekscie slowianskim forma biernika moze w tym przypadku wskazywac na zrosniecie sie obu czlonow w calosc честыриста i postrzeganie calosci jako nowego leksemu liczebnikowego oznaczajacego '400', a nie - jako liczby setek.

Ten nowy twor liczebnikowy pozostaje nieodmienny, co go wyroznia. Wyjasnienia wymaga brak zwiazku formalnego tego czlonu z konstrukcja по сихь. Pojawia sie ona tylko w przekladach cerkiewnoslowianskich (maja ja oprocz tekstu slaskiego takze wspomniane przeklady wschodnioslowianskie) i wspolczesny przeklad rosyjski. Nie znaja jej teksty greckie i lacinskie. Mozna ja rozumiec jako przyslowek, a sama forme dopelniacza nalezy tu rozpatrywac jako stosunek czesci do calosci (okres czasu przez jaki cos sie dzialo skladal sie z 450 lat). Zabieg ten sluzy do wyroznienia tego odcinka czasu i czesci skladowych [3:12-13]. Calosc jednak ma forme biernika, ktora oznacza uplyw odcinka czasu zlozonego z tych 450 lat. Ponadto AF i BE dodaja leksem іако - по сихъ "ко л^т, ktory ma w tym kontekscie znaczenie wielkosci w przyblizeniu.

Przyimek до wymaga dopelniacza. Formy liczebnika we fragmencie 24a/3 Dz 13,18 и до четыри деслт л^т пропита ихь въ поустыни powinny brzmiec до четыръ деслт. Ta forma jednak wskazywalaby na luzne zestawienie czlonow okreslajacego i okreslanego (czyli w znaczeniu 'do czterech dziesiatek'). Nieodmienienie czlonu okreslajacego swiadczy o wyodrebnieniu sie leksemu liczebnikowego '40', ktory znow pozostaje nieodmienny, co go na pewno wyroznia, jak w poprzednim przykladzie.

Inaczej jest w ustepie 6b/24-25 Dz 20,6 и пріидохомь къ нимь въ тро-адоу до дніи плть. Lekcje identyczna ma AF, podobnie serbski Maticin Apostol, z tym jednak, ze liczebnik jest odmieniony до пети дьнь. Biblia cesarzowej Elzbiety uzywa nowej konstrukcji во днехъ плти. Niewatpliwie bledna forma mianownika-biernika liczebnika w AF i AS ma swoje zrodlo w regularnej konstrukcji greckiej axpi nUePfflv mvxe z typowym dla greckiego nieodmiennym liczebnikiem.

Rowniez w pozostalych miejscach nieodmienienie leksemu liczebnikowego moze wskazywac na ksztaltowanie sie jego jako samodzielnej czesci mowy. Calosc nie jest traktowana jako luzne polaczenie kilku form uzgodnionych ze soba, lecz jako jedna forma, w ktorej tylko ostatni czlon jest odmienny:

130b/24 Gal 2,1 по том же по чотыри на деслтих л^т^х възыдохъ въ іерлимь

132b/14 Gal 3,17 иже по л'ЬтЬх четыри ста и тридеслте кывыи законь.

W ostatnim przykladzie spodziewalibysmy sie formy по л'ЬтЬхъ четырьхъ стахъ и трьхъ деслтъ, jednak wewnetrzne zwiazki miedzy poszczegolnymi leksemami tego zestawienia kaza traktowac je jako niepodzielna calosc, w ktorej forma четыри wymaga mianownika liczby mnogiej ста, a leksem 'trzydziesci' nalezy traktowac jako calosc тридеслт, a nie zestawienie тріе деслте, jak тріе м@жи. Dodatkowo czlon тріе pozostawia poza kategoria rodzaju.Oto  podobne  przyklady  naruszania wlasciwosci  fleksyjnych wyrazow liczebnikowych swiadczace o wyodrebnieniu sie ich jako samodzielnej czesci mowy: 12a/1 Dz 7,23 наплънлаше емоу четыри деслт л^т вр^мл 12a/18 Dz 7,30 исплъншем сл л'Ьтюм четыри деслт 12b/13 Dz 7,36 и в пуостыни л^т четыри деслт (сътворь чюдеса JK) 43a/1-2 Dz 23,13 кткше же множае четыри деслт иже сіа кллтвж сътворшеи W powyzszych przykladach forma dopelniacza liczby mnogiej czlonu деслт wyraznie wskazuje, ze nie jest on czlonem okreslanym przez czlon oznaczajacy jednostki, lecz ukazuje wyodrebnienie sie leksemu liczebnikowego 'czterdziesci'.

Z kolei przejdziemy do omowienia form fleksyjnych leksemow liczebnikowych drugiej dziesiatki. W tej nielicznej grupie przykladow czlon oznaczajacy dziesiatki przybiera forme biernika liczby pojedynczej z przyimkiem на деслть zamiast miejscownika на деслте. Zmiana formy fleksyjnej jednego z czlonow leksemu liczebnikowego na pewno swiadczy o wyodrebnieniu sie samodzielnej czesci mowy. Jednoczesnie jednak forme на деслть mozna wyjasnic fonetycznie przez redukcje wyglosowej samogloski do dawnego jeru albo utozsamienie zapisu на деслть z на деслте, bo ь>е i w konsekwencji ь = e, na co przykladow wiele w zabytku [4] lub wyrownaniem do deklinacji IV. Mozna by tu zaryzykowac w zwiazku z powyzszym hipoteze, ze to slad ksztaltowania sie bulgarskiego analityzmu fleksyjnego z biernikiem jako tzw. casus generalis. Jednak ze wzgledu na ograniczona liczbe przykladow i ograniczenie zjawiska tylko do ponizszych przykladow w zabytku jako calosci, stwierdzenie to powinno zostac na etapie hipotezy:

3а/12 Dz 2,14 став же петръ съ единЬмь на деслть 127b/16 II Kor 12,2 в^мь члка о     прежде л^т четыри на деслт ... въсхыфена кывша ... до третіаго нксе.

Sytuacja odmienna od opisanej, jednak nadal swiadczaca o ksztaltowania sie samodzielnego liczebnika, panuje w ustepie 10a/13 Dz 6,2 призвавше же оуко два на деслтіи, w ktorym nieodmienny jest czlon pierwszy, za to kategorie fleksyjna przypadka liczby i (prawdopodobnie) rodzaju (G pl., rodzaj meski zapewne osobowy) ma czlon dotychczas okreslany.

Liczebnik 'dwadziescia' byl zestawieniem formy czlonu liczbowego два i formy liczby podwojnej (mianownik) деслтЬ, natomiast w zabytku czlon oznaczajacy dziesiatki moze przyjmowac forme G pl. деслть. Swiadczy to niewatpliwie o ksztaltowaniu sie liczebnika jako samodzielnej czesci mowy: 2a/15 Dz 1,15 Kh же народъ именитыхъ въ хкжпЬ сто и два деслтъ. Jednak obok tych oczywistych faktow unieruchamiania czlonow liczebnikowych bedacych wyrazem ksztaltowania sie liczebnika jako samodzielnej czesci mowy, nie sposob nie wspomniec o formach liczebnikow akomodowanych przez wyraz nadrzedny. Liczebnik jest jednoczesnie wyrazem okreslajacym i pozostaje w zwiazku zgody z innym rzeczownikiem, zachowujac sie skladniowo jak typowy przymiotnik. Formacji liczebnikowych akomodowanych przez nadrzednik jest zdecydowanie wiecej, bo az 28.Leksemy oznaczajace liczby od 1 do 4 wystepuja zawsze w zwiazku zgody z okreslanym rzeczownikiem - liczebnik '1' wymaga liczby pojedynczej, '2' - liczby podwojnej, kolejne - liczby mnogiej. Zachowuja one ponadto formy rodzaju. Oto najbardziej symptomatyczne przyklady:

8a/16 Dz 5,7 кысть же іако тремь часомь миноувшемь

17b/11 Dz 9,38 послаша два моужа

24a/4 Dz 13,19 и низложивь лзыкь седмь въ земли ханааньстЬи

31a/20 Dz 17,2 и по сукотах трех стлзааше сл съ ними

38a/12 Dz 20,31 три лЬта нофь и день не прЬстаахь оуча

38b/23 Dz 21,7 прЬкыхомь днь единь въ нихь

39b/10 Dz 21,23 с@ть оу насъ моужіе четыре

45b/1 Dz 24,27 двЬма же лЬтуима скончавшема сл

45b/5 Dz 25,1 по трех днех възыде

51a/21 Dz 28,11 по трех мЬслцих вънидохом въ коракль

51b/5 Dz 28,15 изыдошл до апіева торга ... и тріехь кръчемниць

51b/10 Dz 28,17 кыс же по днех трихь съзвати павлж

52a/25 Dz 28,30 прЬкыс же павелъ двЬ лЬтЬ

134a/10 Gal 4,24 сіа ес два завЬта

164a/17 I Tm 5,19 на попа хоулы не приемли развЬ афе при двою или тріц>х свЬдЬтеле*

Liczebniki od '5' wzwyz jesli wystepuja w mianowniku lub bierniku wymagaja po sobie dopelniacza liczby mnogiej okreslanego rzeczownika, liczebnik w innym przypadku uzgadnia forme z okreslanym rzeczownikiem:

17a/24 Dz 9,33 ГО осми лЬт лежафа на одрЬ

35b/3 Dz 19,19 и окрЬтошл срЬкра плть темь

38b/13 Dz 21,4 и изъокрЬтше оученикы прЬкыхом тоу дніи семь

42a/1 Dz 22,24 человЬка римлЬнина и не осоуждена лЬт плт вамь кыти (tzn. кити - JK)

44a/11 Dz 24,1 по плтих же днех съниде архіереи

51b/2 Dz 28,14 оумолени кыхом ... прЬкыти дніи седмь

61b/16 I P 15,20 wсмь дшь спасwшA сл ГО воды.

Страницы:
1  2  3  4  5  6  7  8  9  10  11  12  13  14  15  16  17  18  19  20  21  22  23  24  25  26  27  28  29  30  31  32  33  34  35  36  37  38  39  40  41  42  43  44  45  46  47  48  49  50  51  52  53  54  55  56  57  58  59  60  61  62  63  64  65  66  67  68  69  70  71  72  73  74  75  76  77  78  79  80  81 


Похожие статьи

М І Гнатюк - Наукові записки

М І Гнатюк - Наукові записки в 11

М І Гнатюк - Наукові записки в 14

М І Гнатюк - Наукові записки в 15

М І Гнатюк - Наукові записки в 16