О І Ванівська - Корпусні та лексикографічні технології опису мовної системи термінознавство - страница 62

Страницы:
1  2  3  4  5  6  7  8  9  10  11  12  13  14  15  16  17  18  19  20  21  22  23  24  25  26  27  28  29  30  31  32  33  34  35  36  37  38  39  40  41  42  43  44  45  46  47  48  49  50  51  52  53  54  55  56  57  58  59  60  61  62  63  64  65  66  67  68  69  70  71  72  73  74  75  76  77  78  79  80  81  82  83  84  85  86  87  88  89  90  91  92  93  94  95  96 

та ін. - 1988. - 488 с.

Шиллер Ф. Лірика. Пер. з нім. - К., 1967. - 195 с.УДК 821. 161. 3 - "19" 09 (075. 8)

Мельнікава А. М.,

Установа адукацьіі "Гомельскі дзяржауныуніверсітзт імя Ф. Скарыны"

ГІСТОРЬІЯ ЯК ФАКТАР НАЦЫЯНАЛЬНАЙ ГДЭНТЫЧНАСЩ (ПАВОДЛЕ ПУБЛІЦЬІСТЬІКІ ВАЦЛАВА ЛАСТОУСКАГА)

У статті аналізуються погляди одного з ідеологів білоруського національного відродження початку ХХ сто­ліття Вацлава Ластовського на історію як фактор національної ідентифікації. Історичний наратив виступає в якості однієї з головних форм, в рамках якої розвивалася національна проблематика в білоруській літературі.

Ключові слова: національна ідентичність, історія, концепція, співтовариство, ідея, публіцистика, міфологі-зація, колонізація.

В статье анализируются взгляды одного из идеологов белорусского национального возрождения начала ХХ столетия Вацлава Ластовского на историю как фактор национальной идентификации. Исторический нарратив выступает в качестве одной из главных форм, в рамках которой развивалась национальная проблематика в бе­лорусской литературе.

Ключевые слова: национальная идентичность, история, концепция, сообщество, идея, публицистика, мифо­логизация, колонизация.

The article analyzes the views of ideologist of the Belarusian national revival ofthe early 20th century, Vaclav Lastouski on history as a factor of national identity. The historical narrative serves as one of the main forms, within the framework of which national problems develop in the Belarusian literature.

Key words: national identity, history, concept, community, the idea, journalism, mythology, colonization.

Пастаноука навуковай праблемы і яе значнасць. Пьгтанні нацыянальнай вдэнтычнасщ належать да фундаментальных праблем літаратуразнауства. Вывучэнне спецыфна нацыянальнага у мастацкім слове заяулена сёння як першаступенная задача беларускага літаратуразнауства [4].

Мэта: асэнсаваць працэс станаулення нацыянальнай донтычнасщ і нацыянальнай доі у беларускай лгтаратуры пачатку ХХ стагоддзя.

Задача: прааналізаваць погляды аднаго з вдэолагау беларускага нацыянальнага адраджэння пачатку ХХ ста-годдзя Вацлава Ластоускага на псторыю як важкі чыннік нацыянальнай донтыфгкацып.

Выкладанне асноунага матэрыялу і абгрунтаванне атрыманых вьшікау даследавання. Выключная роля у асэнсаванні спецыфікі беларускай вдэнтычнасщ належыць Вацлаву Ластоускаму (1883-1938), аднаму з вдэолагау нацыянальнага адраджэння пачатку ХХ стагоддзя, таленавітаму пісьменніку, публіцысту, вучонаму, дзяржаунаму дзеячу, "пачыналыпку беларускага фундаменталізму", згодна з вызначэннем Ул. Конана [2, с. 240]. Асновы гэтай ідэалогіі выкладзены у шматлікіх Iwбліцыстьrчных артыкулах аутара ("Нацыянальнае пытанне", "Нашы вдннасці", "Прадмова да № 1 часопіса "Крывіч", "Прамова у Жэневе", "Прадмова да "падручнага расійска-крыускага (бела­рускага) слоуніка", "Што спрыяе разросту і упадку народау і дзяржау", "Патрыятычны малітвеннік", "Прадмова да "Псторып беларускай (крыускай) кнігі", "Уступны артыкул да № 1 часопіса "Крі>гвічанін" і інш.).

Важную ролю у працэсе станаулення нацыянальнай донтычнасщ адыгрывае пстарычная свядомасць, су-польная пстарычная памяць. Вядома, што адчуванне нацыянальнай прыналежнасці мае як прасторавае, так і часовае вымярэнне. Згодна Б. Андарсану, нацыя - гэта супольнасць са сваім мінул^ім, сучасным і будучыняй. Нацыянальная псторыя - гэта своеасаблівы наратыу, які разгортваецца вакол пэуных падзей і персанажау. Выбар гэтых падзей не з'яуляецца выпадковым, а падпарадкаваны запатрабаванням нацыі у асэнсаванні яе сучаснага ста-новішча. Знаны сучасны даследчык этнічнасцей і нацыянальнага, прафесар сацыялогп Лонданскага універсітэта Энтані Сміт пісау: "Кожная нацыя абумоулівае самавызначэнне сваіх членау, таму што яе специфічная культура фармуе асобу. Ключом да гэтай культуры з'яуляецца псторыя, пачуццё пстарычных архетыпау, якія перадаюц-ца да новых і новых пакаленняу. <...> Чалавек вызначае сябе, у адпаведнасці з нацыянальнай ідэяй, праз сваю сувязь з продкамі і пашпюднікамі, а таксама з падзеямі, якія сфармавалі іх светауспрыняцце" [6, с. 13]. Эрык Хабсбаум адзначау: "Нацыі без мінулага - гэта свайго роду сушцючлівасць у тэрмшах. Мінулае і ёсць тое, што стварае нацыю; менавіта мінулае нацьіі апраудвае яе у вачах шшых" [7, с. 332].

Праблемы мінулага займаюць істотнае месца у гублщыстыцы В. Ластоускага. Менавіта В. Ластоускі за-кладае у ідэнтыфікацыйны код беларускай лгтаратуры матыу мінулага Беларусі як сведчанне нац^іянальнай і дзяржаунай велічы. Паказальна, што В. Ластоускі адным з першых паспрабавау сфармаваць беларускі пункт погляду на уласную псторыю, стаушы аутарам першага даследавання па нацыянальнай гісторі>гі на беларускай мове ("Кароткая гісторыі Беларусі" (Вільня, 1910)). У прадмове да выдання ён пісау: "Гістор^ія - гэта фундамент, на каторым будуецца жыццё народа. І нам, каб адбудаваць сваё жыццё, трэба пачаць з фундаменту, каб будынак быу моцны. А фундамент у нас важны, псторыя наша багата" [2, с. 5]. У рабоце В. Ластоускага псторыя Беларусі паустае не як псторыя аб'екта, а як псторыя суб'екта: "Адно толькі пазволіу я сабе: некаторыя здарэньш асудзіць па свойму з становішча карысьцей і шкод беларускаго народу" [2, с. 5]. Аналапчныя меркаванні выкладзены і у рэцэнзи на "Гістор^гю Беларусі у ХІХ і у пачатку ХХ сталецця" У. Ігнатоускага і у рэцэнзи на "Гістор^гю Белару­сі" У. Пгчэты. В. Ластоускі падкрэслівае: "Нам у нашай гісторі>гі, у час адраджэння народа, патрэбна аб'ектыунае абаснаванне яго кроунага права на самаістасць, а не апрауданне чужацкага панування над намі" [3, с. 388].

Сіла нацьіі, на думку В. Ластоускага, залежыць ад гл^ібіні самаусведамлення сваёй далучанасці да суполь-насці, што адпавядае сучасным навуковым уяуленням пра працэс ідэнтыфікацыі: "Найбольш сілы мае той народ, каторы патрапіу усіх сваіх членау злучыць у адно, дзе усе думаюць і пачуваюць, як адзін чалавек, а кожын - так,

© Мельнікава А. М., 2012як усе, хто належыць да гэтай нацып, творачы, аднак, такую гарманічную цэласць, што аддзельныя асобы могуць нашш>грэй выявщь усе свае асобеннасці, усю арыгінальнасць сваёй творчасці" [3, с. 256].

Вызначальныва у В. Ластоускага выступаюць наступныя палажэнні: Беларусь у мінулі>гм перажыла стадыю высокай культуры, дзяржаунасці (артыкулы "Раздзелы і сваркі", "Прадмова да "падручнага расшска-крыускага (беларускага) слоуніка", "Патрыятычны малітвеннік", "Прадмова да "Псторып беларускай (крыускай) кнігі"). Аднак страта дзяржаунай незалежнасці спачатку у выніку саюзу з Польшчай, а пасля падзелау Рэчы Паспалі-тай прывялі да заняпаду. Цікавую заувагу на гэту конт зрабіу польскі даследчык Р. Радзік. Не пагаджаючыся з ацэнкай В. Ластоускім саюзу з Польшчай як згубнага для Беларусі, вучоны піша: "Бясспрэчна, прабеларускае нацыянальнае мысленне дамінуе у Ластоускага над пстарычнай кампетэнтнасцю" [5, с. 264]. Зрэшты, Р. Радзік адзначае, што галоунай мэтай працы В. Ластоускага было фармаванне новай нацыянальнай ідэі, мабілізацьія нацыі на змаганне за сваю незалежнасць шляхам міфалагізацыі гісторыі: "Беларусы у гэтым выпадку не адрозні-валіся ад астатніх" [5, с 269].

У В. Ластоускага міфалагізацьія нацыянальнай гісторыі становіцца асновай афармлення нацыянальнага міфу. В. Ластоускі імкнецца замацаваць у свядомасці сучаснікау усведамленне пра нацыянальную і дзяржауную ста-ласць Беларусі. Генеалогія беларускай дзяржаунасці выводзщца ім ад Полацкага і Тураускага княствау, Вялікага Княства Літоускага. В. Ластоускі выбудоувае пантэон беларускіх дзяржауных (князь Рагвалод, Усяслау, Рагнеда, Вітаут, Ягайла, Кейстут, Гедымін, Жыгімонт, Леу Сапега, Радзівілі>і, Хадкевічы), культурных дзеячау (Сімяон Полацкі, Пётр Мсціславец, Кірыла Тураускі, Клімент Смаляціч, Л. Кандратовіч, Э. Ажэшка, М. Багдановіч, С. Палуян ("Памяці Сяргея Палуяна", "Пятрок з Крошына", "Людвік Кандратовіч", "350-летняя гадаушчына дру­ку у Маскоушчыне", "Шляхам творчасці"), пстарычных дзеячау (К. Каліноускі). Піша, што раней у Беларусі прыгону не было: "Няволі асабістай нашы прадзеды не зналі, кром людзей, узятых на вайне у няволю і то толькі у першым калене" [3, с. 264]. В. Ластоускі падае цікавия звесткі пра артэфакты беларускай культуры ("Рухомыя друкарні на Беларусі і Украіне", "Кальвінскія зборы на Беларусі", "Новагародская аутакефальная мітраполія", "Крыусш варыянт быліны аб Іллі Мурамцы", "Віленская грэка-лаціна-руская акадэмія", "Пачайнская друкарня", "Крыусш (беларускі) старадауні лістоУны стыль", "Беларускія (крыускія) друкі у Тыльзще", "Аб лесаучыках", "Земскія суды", "Копныя суды", "Станы у старой Беларусі). Разглядае псторыю беларускага вызваленчага руху ("Памяці справядлівага", "Прычыны заняпаду беларускага адраджэння у ХІХ ст. ").

Істотним у гублщыстычных артыкулах В. Ластоускага з'яуляецца даследаванне механізмау і вышкау каланізацыі. Перш за усё гэта забарона беларускай мовы, уніяцкай веры, кніг на беларускай мове, русіфікацьія царквы, паланізацьія касцёла ("Канкардат"), сацыяльны прыгнёт: "Гэтак стогадовае наша жыццё у Расіі не дало нам з нацыянальнага боку ніякіх карысцяу, адно уціск і абмаскоуленне" [3, с. 320] ("Беларусь пад Расеяй", "Па-ленне кніг на Беларусі", "Новы падзел Беларусі", "Прамова у Жэневе", "Патрыятычны малітвеннік", "Прадмова да "Гісторыі беларускай (крыускай) кнігі"). В. Ластоускі акрэ^вае сутнасць паліті>ікі каланізацыі: абвясціць каланіяльні>і народ ніжэйшым у культурных адносінах, вынішчаючы нацыянальную адметнасць і навязваючы уласную культуру як вышэйшую: "Каб падсаладзіць горкую пігулку, вынішчаючы нацыянальны тып, паніжаючы арыгінальнасць перасіленага народа, усе дэнацыяналізатары кажуць, быццам ад іх работы узрастае культура і багацце паднявольных народау" [3, с. 257]. У артыкуле "Нацыянальнае пытанне" В. Ластоускі піша пра вынна каланізацыі, небяспеку духоунага нівелявання: "... з утратай незалежнасці кожны народ трапляе пад уплыу пераможцы і памалу загубляе сваю індывідуальнасць, а разам з ёй і сваю шдывцгуальную культуру" [3, с. 316]. Звяртаецца В. Ластоускі і да праблемы страты нацыянальнай памяці, нават назвы зямлі ("Аб назовах "Кривія" і "Беларусь", "Прадмова да "падручнага расшска-крыускага (беларускага) слоуніка").

Важнай у дактрыне дзяржавы В. Ластоускага з'яуляецца палажэнне пра пстарычную місію. Паводле В. Ластоускага, пстарычная місія Вялікага Княства Літоускага заключалася у "змаганні з татарскай навалай". Пстарычная місія "заходняй лініі крывічоУ", на думку пісьменніка, у яднанні "усіх трох галін крывічанскага пле­мя" [3, с. 399]. Акрамя таго, вучоны фармулюе нацыянальныя задачы нават у сусветным маштабе, і гэтыя задачы звязаны перш за усё з культурнай місіяй: "Крывічанская славяншчына у цэлым павінна даць чалавецтву новыя культурныя цэннасці" [3, с. 399].

Высновы і перспектывы далейшага даследавання. На прыкладзе тэкстау В. Ластоускага мы бачым працэс фармавання нацыянальнай свядомасці у процівагу этнічнай, уяуленні пра мінулае у гэтым працэсе. У творах В. Ластоускага Беларусь выступае як суб'ект гісторыі, а пстарычны наратыу у цэлым з'яуляецца адной з асноуных формау, у рамках якіх развівалася нацыянальная праблематыка у беларускай літаратуры.

Літаратура:

1. Конан Ул. Эстэтычныя погляды Вацлава Ластоускага / Ул. Конан // Беларусіка=Albaruthenica : Кн. 4 - Мінск : Навука і тэхшка, 1995. - С. 239-251.

2. Ластоускі В. Кароткая псторыя Беларусі / В. Ластоускі. - Мінск : Універспзцкае, 1993 - 126 с.

3. Ластоускі В. Выбраныя творы / В. Ластоускі. - Мінск : Беларускі кнігазбор, 1997 - 512 с.

4. Літаратура пераходнага перыяду : тэарэтычныя асновы гісторыка-літаратурнага працэсу / М. А. Тычына і інш. : навук. рэд. М. А. Тычына. - Мінск : Беларуская навука, 2007. - 363 с.

5. Радзік Р. Беларускі нацыятворчы працэс у параунанні з украінскім, чэшсюм і славацкім / Р. Радзік // Беларусіка=Albaruthenica : Кн. 29. - Мінск, 2010. - С. 264-274.

6. Сміт Энташ Д. С. Націоналізм у дваццатым стагоддзі / Э. Сміт. - Мн. : Беларускі Фонд Сораса, 1995. - 272 с.

Хобсбаум Эрик Принцип этнической принадлежности и национализм в современной Европе / Э. Дж. Хобсба-ум // Нации и национализм / Б. Андерсон, О. Бауэр, М. Хрох и др. - М. : Праксис, 2002. - С. 332-346.УДК 82-32 (477)

Мислива В. М.,

Житомирський державний університет імені Івана Франка

ФАУСТІВСЬКІ МОТИВИ ЯК ІНТЕРТЕКСТУАЛЬНЕ ТЛО

ПОВІСТІ "ІНОПЛАНЕТЯНКА" ОКСАНИ ЗАБУЖКО

У статті проаналізовано інтертекстуальні елементи мандрівного сюжету про Фауста в повісті "Іноплане-тянка" Оксани Забужко. Розглянуто схеми взаємодії головних героїв крізь призму літературного сюжету "ку-півля-обмін".

В статье проведен анализ интертекстуальных элементов бродячего сюжета о Фаусте в повести "Инопла­нетянка" Оксаны Забужко. Рассмотрены схемы взаимодействия главных героев повести сквозь литературный сюжет "купли-обмена".

The article deals with intertextual elements of travelling plot about Faust in the story "Alien" by Oxana Zabuzhko. Plans of interactions of main heroes through the literary plot "buying-changing" were analyzed.

Характерною рисою сучасної української літератури є інтертекстуальність. Прийом інтертекстуальності в Оксани Забужко реалізується через авторську інтенцію, вона залучає читача через національний код до когнітив-них процесів - творення сприйняття художнього дискурсу [4]. Її повість "Інопланетянка" надається прочитанню під різними кутами зору.

Інтертекстуальність "Інопланетянки" бачиться, перш за все, на сюжетному рівні. Сцена зустрічі головної ге­роїні Ради Д. з посланцем є класичним елементом сюжету про диявола, який пропонує вічне життя в обмін на продану душу. Найбільш популярна легенда - про Фауста, цей мандрівний сюжет відомий здавна, таку тему можна зустріти у багатьох європейських народів. У ранніх варіантах Фауст постає в образі студента-чорнокниж-ника, ученого-мандрівника, який дружить із чортом, людини, яка знається на алхімії, науці права і магії. Постать Фауста протягом віків збагачувалась елементами грецьких легенд, вбирала в себе деталі середньовічних перека­зів, проте одна його риса завжди залишалась незмінною - потужне втілення спраги до знань і життя.

Найбільшої популярності Фауст набуває в добу Ренесансу. Сучасники порівнювали цей образ із його опо­нентом Мартіном Лютером, який жив у тому ж місті Віттенберг. У подальшій долі легенди про Фауста важливу роль відіграв Христофер Марло, один із засновників англійської ренесансної драми. Образ Фауста вперше зазнав драматичного втілення, Марло зрозумів трагічність долі Фауста, виступивши у своєму творі він виступає про­ти несправедливого засудження Фауста, опоетизовує його особистість, виявляючи її титанізм, сміливість духу. Драматург відкрив у Фауста також допитливість розуму, прагнення до осмислення життя. До образу Фауста звертались багато письменників, таких як Я. Р. Ленц, Ф. Мюллер, Ф. М. Клінгер, А. Клінгеман та інші, але загаль­новизнаним творцем "Фауста" вважається Й. В. Гете, який писав твір протягом 60-ти років.

Фаустівська тема є наскрізною і в повісті "Інопланетянка". О. Забужко підтверджує ідею М. Бахтіна про те, що твір є "реплікою діалогу", адресованою іншим творам-"висловлюванням" [1, с. 311]. Таким чином, полеміка виходить поза межі твору, мета якого стає ширшою за суто естетичну, включає в себе й суспільний компонент. Завдяки цьому розкривається активна суспільна позиція героїні (певною мірою - проекції письменниці), важ­ливість і болючість для неї порушених питань, інтелектуальна напруга пошуку виходу з безвиграшної ситуації.

О. Забужко часто ставлять в один ряд із представниками жіночої прози. Характерною рисою цього явища літератури є зміна традиційно чоловічих ролей на жіночі (так, як це зробила Ольга Кобилянська, інтерпретуючи в "Царівні" виразно мізогіністську ніцшеанську філософію - в ролі "Надлюдини", під якою Ніцше, безумовно, мислив чоловіка). Такий же прийом використала у своїй повісті О. Забужко: Рада Д. - жінка-Фауст. "Фаустівський тип особистості" вгадується за допомогою лейтмотиву: Раді необхідне абсолютне, всеохопне знання. З самого ди­тинства вона допитується у мами: "Для чого людина живе? [3, с. 176]". Помічає цю особливість і її чоловік Арсен уже в дорослому віці: "... Ти недобра. Ти прагнеш зрозуміти людину - все'дно як оволодіти нею, твоє співчуття чи жалість, чи що воно там є, якесь дослідницьке, воно не наближує до тебе, а навпаки, віддаляє [3, с. 204]".

Страницы:
1  2  3  4  5  6  7  8  9  10  11  12  13  14  15  16  17  18  19  20  21  22  23  24  25  26  27  28  29  30  31  32  33  34  35  36  37  38  39  40  41  42  43  44  45  46  47  48  49  50  51  52  53  54  55  56  57  58  59  60  61  62  63  64  65  66  67  68  69  70  71  72  73  74  75  76  77  78  79  80  81  82  83  84  85  86  87  88  89  90  91  92  93  94  95  96 


Похожие статьи

О І Ванівська - Корпусні та лексикографічні технології опису мовної системи термінознавство